1-shoʻba. Markaziy Osiyo qadimgi aholisining ilk mifologik qarashlari

Qadimgi Turon diniy qarashlari tizimida Boxtar satrapligining diniy manzarasi

2026: Termiz, 2026-yil 25–26-sentabr 27-32

DOI: 10.5281/zenodo.22820192 2026-09-25 1-shoʻba. Markaziy Osiyo qadimgi aholisining ilk mifologik qarashlari CC BY 4.0 Open Access

Mualliflar

  • Xamidov Odiljon Termiz davlat universiteti Kengash kotibi, “Arxeologiya” kafedrasi dotsenti,, Oʻzbekiston, Termiz, Oʻzbekiston Respublikasi Fanlar akademiyasi Tarix instituti katta ilmiy xodimi,, Oʻzbekiston, Toshkent, Tarix fanlari boʻyicha falsafa doktori (PhD), dotsent

Annotatsiya

Maqolada Boxtar satrapligining miloddan oldingi 6–4-yuzyilliklardagi diniy manzarasi yozma va arxeologik manbalarning majmuaviy tahlili asosida tiklanadi. Hujjatlashtirilgan 206 ta yodgorlik orasidan diniy landshaftni oʻrganish uchun ahamiyatli 12 tasi ajratib olingan boʻlib, ularning 5 tasi diniy inshoot, 7 tasi diniy-ritual topilmalar aniqlangan yodgorliklardir. Ushbu yodgorliklarning birortasi qabriston sifatida tasniflanmagan. Qiziltepa, Kindiktepa va Chashmai Shafo materiallari olov ishtirokidagi marosimlarni, oʻgʻir-oʻgʻirdastalar esa moddalar tayyorlash amaliyotini va haoma talqinining chegaralarini koʻrsatadi. Shoʻrtepa, Pshaktepa va Tepa Zargaron dalillari inson qoldiqlariga munosabatning turli shakllarini ochadi. Tadqiqot natijalari satraplik davri Boxtari uchun qatʼiy “zardushtiylik” atamasini qoʻllashdan koʻra, mahalliy eʼtiqod va marosimlarni qamrovchi “Boxtar diniy anʼanalari” tushunchasini qoʻllash maqsadga muvofiqligini koʻrsatadi.

Kalit soʻzlar:

Foydalanilgan adabiyotlar

Xamidov O.A. Boxtar satrapligining yozma manbalarda yoritilishi // Oʻtmishga nazar. 6-jild. 8-son. – Toshkent, 2023. 89-94 bb.

Karimova D.O. Shimoliy Boxtar aholisining dafn marosimlari va diniy eʼtiqodlari (bronza davri moddiy madaniyat yodgorliklari misolida): tarix fanlari boʻyicha falsafa doktori (PhD) diss. avtoreferati. – Toshkent, 2017. – 46 b.

Аскаров А.А. Раскопки Пшактепа на юге Узбекистана // История материальной культуры Узбекистана. Вып. 17. Ташкент: Фан, 1982. С. 30–41.

Мокробородов В.В. О находках человеческих костей на среднеазиатских поселениях середины I тысячелетия до н. э. // Проблемы истории, филологии, культуры. № 1 (59). 2018. С. 39–60.

Bendezu-Sarmiento J., Lhuillier J. Sine Sepulchro cultural complex of Transoxiana (between 1500 and the middle of the 1st Millennium BCE). Funerary Practices of the Iron Age in Southern Central Asia: Recent Work, old Data, and new Hypotheses // Archäologische Mitteilungen aus Iran und Turan. 45 (2013). 2015. P. 281–315.

Bendezu-Sarmiento J., Marquis Ph., Lhuillier J., Monchot H. A sepulchral pit from the Late Iron Age in Bactra. The site of Tepe Zargaran (Afghanistan) // A Millennium of History. The Iron Age in Southern Central Asia (2nd and 1st Millennia BC) / Ed. J. Lhuillier, N. Boroffka. Berlin: Dietrich Reimer Verlag, 2018. P. 319–331.

Clement of Alexandria. The Exhortation to the Greeks / Trans. G. W. Butterworth. London: William Heinemann; New York: G. P. Putnam’s Sons, 1919. V.65.3.

Mousavinia M. Finding Zoroaster: Feasibility Study of a Connection Between the Iron Age Cultures of South Central Asia and Zoroastrianism // Journal of Archaeological Studies. 18 (1). 2025. P. 165–185. Онлайн: 22.12.2025; сон санаси: 2026.

Naveh J., Shaked S. Ritual Texts or Treasury Documents? // Orientalia. 42 (3). 1973. P. 445–457.

Shenkar M. The “Eternal Fire”, Achaemenid Zoroastrianism and the Origin of the Fire Temples // Yahwism under the Achaemenid Empire / Ed. G. Barnea, R. G. Kratz. Berlin; Boston: De Gruyter, 2024. P. 379–390.

Wu X. Kyzyltepa // Encyclopaedia Iranica Online. Elektron maqola. Nashr sanasi: 29.06.2021.

Wu X. The Sacred Landscape of Central Asia in the Achaemenid Period // Studia Hercynia. XXVII/1. 2023. P. 13–53.

Xamidov O. A. Baqtriya satrapligini tarixini o‘rganishda Persepol arxivi hujjatlarining o‘rni // Xorazm Ma’mun akademiyasi axborotnomasi. № 9/3 (130). 2025. b. 75–78.

Xamidov O. A. Moddiy manbalarda Boxtar satrapligi tarixi (xazinalar, sirtbitiklar, muhrlar, tangalar misolida) // Xorazm Ma’mun akademiyasi axborotnomasi. 2026. № 6/3 (139). b. 201–205.

Xamidov O.A. Turonning miloddan oldingi 6–4-yuzyilliklar manbashunosligi muammolari (yozma va arxeologiya manbalari negizida) // O‘zbekiston tarixi. – Toshkent, 2025 yil. 1-son. 93-153 bb.

Shenkar M. Central Asian Expressions of Zoroastrianism // The Zoroastrian World / Ed. J. Rose, A. de Jong, S. Stewart. – London; New York: Routledge, 2026. – P. 260–275.

Grenet F. Zoroastrianism in Central Asia // The Wiley Blackwell Companion to Zoroastrianism / Ed. by M. Stausberg, Y. S.-D. Vevaina; with the assistance of A. Tessmann. – Chichester: Wiley Blackwell, 2015. – P. 129–146. – DOI: 10.1002/9781118785539.ch8.

Grenet F. Pas seulement le Bouddhisme… la diversité des religions préislamiques de l’Afghanistan ancien // Comptes rendus des séances de l’Académie des Inscriptions et Belles-Lettres. – 2022. – № 4. – P. 1369–1388.

Кузьмина Е. Е. Арии — путь на юг. – М.; СПб.: Летний сад, 2008. – 557 с.: ил. – ISBN 978-5-94381-122-7.

Rapin C. Sanctuaires sogdiens et cultes avestiques de l’époque de Gava à l’époque hellénistique (Koktepe et Sangir-tepe) // Persian Religion in the Achaemenid Period / La religion perse à l’époque achéménide / Ed. by W. F. M. Henkelman, C. Redard. – Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2017. – P. 417–460. – (Classica et Orientalia; Bd. 16). – DOI: 10.2307/j.ctvckq50d.14.

Shaked Sh. The Zoroastrian Calendar in Another Document from Ancient Bactria // Commentationes Iranicae. Vladimiro f. Aaron Livschits nonagenario donum natalicium / Под ред. С. Р. Тохтасьева, П. Б. Лурье. – СПб.: Нестор-История, 2013. – P. 249–252.

Sims-Williams N., de Blois F. Studies in the Chronology of the Bactrian Documents from Northern Afghanistan / With contributions by H. Falk and D. Weber. – Vienna: Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, 2018. – 137 p., 4 pls. – (Denkschriften der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Philosophisch-historische Klasse; Bd. 505; Veröffentlichungen zur Iranistik; Bd. 83). – DOI: 10.2307/j.ctv1wxr4d.

Ferrario M. District Twelve. Northeastern Central Asia from Cyrus to Antiochos: Local Histories of a World Empire. – Leiden; Boston: Brill, 2025. – 394 p. – (Ancient Iran Series; Vol. 19). – DOI: 10.1163/9789004736191.

Shenkar M. Central Asian Expressions of Zoroastrianism // The Zoroastrian World / Ed. by J. Rose, A. de Jong, S. Stewart. – London; New York: Routledge, 2026. – P. 260–275. – DOI: 10.4324/9781003168904-32.

Strabo. The Geography of Strabo. Vol. V: Books X–XII / Trans. by H. L. Jones. – London: William Heinemann; Cambridge, MA: Harvard University Press, 1928. – 541 p. – (Loeb Classical Library; No. 211). – XI.11.3.

Naveh J., Shaked Sh. Aramaic Documents from Ancient Bactria (Fourth Century BCE): From the Khalili Collections. – London: The Khalili Family Trust, 2012. – 294 p. – ISBN 978-1-874780-74-8.

Tuplin C. J. Heartland and Periphery: Reflections on the Interaction Between Power and Religion in the Achaemenid Empire // Persische Reichspolitik und lokale Heiligtümer: Beiträge einer Tagung des Exzellenzclusters „Religion und Politik in Vormoderne und Moderne“ vom 24.–26. Februar 2016 in Münster / Hrsg. von R. Achenbach. – Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2019. – P. 23–44. – (Beihefte zur Zeitschrift für Altorientalische und Biblische Rechtsgeschichte; Bd. 25).

Downloads

Nashr qilingan

2026-09-25

Son

Boʻlim

1-shoʻba. Markaziy Osiyo qadimgi aholisining ilk mifologik qarashlari
Innovative Academy RSC
Article metrics Views and PDF downloads
0 Views
0 Downloads