Surxon vohasi etnografiyasida Chiltanlar obrazi va ular bilan bogʻliq eʼtiqodlar (Boysun va Qumqoʻrgʻon tumanlari misolida)
Annotatsiya
Ushbu maqolada Surxon vohasining Boysun va Qumqoʻrgʻon tumanlarida Chiltanlar haqida saqlanib kelayotgan xalq eʼtiqodlari va ular bilan bogʻliq marosimiy amaliyotlar etnografik nuqtai nazardan tahlil qilinadi. Tadqiqot mahalliy qushnochlar bilan oʻtkazilgan yarim tuzilgan intervyular, dala materiallari hamda folklor va yozma manbalarning qiyosiy tahliliga asoslangan. Maqolada Chiltanlar obrazining homiylik, himoya, kasallikni izohlash va undan xalos boʻlish bilan bogʻliq funktsiyalari, shuningdek, “Chiltan haqi”, “momo chiroq”, qurbonlik, chiroq yoqish va taom bagʻishlash kabi marosimiy amaliyotlar oʻrganiladi. Tahlil natijalari Chiltanlar haqidagi tasavvurlar oʻzgarmas eʼtiqod qoldigʻi emas, balki mahalliy ijtimoiy va diniy-madaniy muhitda qayta talqin qilinadigan yashovchan anʼana ekanini koʻrsatadi. Ularning tashqi va marosimiy shakllari hududga qarab farqlansa-da, inson va koʻrinmas homiy kuch oʻrtasidagi munosabat, himoya va madad funktsiyalari saqlanib qolgan. Maqola Chiltanlar fenomenini folklor, xalq eʼtiqodi va zamonaviy etnografik amaliyotlar kesishuvida oʻrganishga yangi dala materiallari asosida yondashadi.
Kalit soʻzlar:
Foydalanilgan adabiyotlar
Авесто. Тарихий-адабий ёдгорлик /Асқар Маҳкам таржимаси. – Тошкент: Шарқ, 2001. – 338 б.
Абу Райҳон Беруний. Қадимги халқлардан қолган ёдгорликлар (Осор ул-боқия) /Танланган асарлар. Т. 1. – Тошкент: Фан, 1968. - Б. 231.
Маҳмуд Қошғарий. Девону луғатит турк. Т. 3. – Тошкент: Фан, 1963. -460 б.
Ислом. Энциклопедия: А-Ҳ /З.Ҳусниддинов таҳрири остида. – Тошкент: “Ўзбекистон миллий энциклопедияси” Давлат илмий нашриёти, 2004. – 313 б.
Андреев М.С. Чилтаны в среднеазиатских верованиях //В.В. Бартольду – Туркестанские друзья, ученики и почитатели. – Ташкент, 1927. -С. 334-348.
Толстов С.П. Религии народов Средней Азии //Религиозные верования народов СССР. – М. – Л., 1931. – 241-364 б.
Сухарева О.А. О некоторых элементах суфизма, генетически связанных с шаманством //Материалы второго совещания археологов и этнографов Средней Азии. – М. – Л., 1959. -С. 128-133.
Сухарева О.А. Ислам в Узбекистане. – Т., 1965. -С. 50-51.
Снесаров Г.П. Реликты домусульманских верований и обрядов у узбеков Хорезма. – М., 1969. -336 с.
Ўзбек тилининг изоҳли луғати /А. Мадвалиев таҳрири остида. 4-жилд. – Тошкент, 2008.
Аlpomish: O‘zbek xalq qahramonlik dostoni /Aytuvchi F. Yo‘ldosh o‘g‘li, yozib oluvchi M. Zarifov. – Toshkent: Sharq, 2010. – 400 b.
Малика айёр /Айтувчи: Фозил Йўлдош ўғли. Ёзувчи: М. Эрназар ўғли. Нашрга тайёрловчилар: Ҳ.Зарифов, З. Ҳусаинова. //Малика айёр. Ўзбек халқ ижоди. Кўп томлик. – Тошкент: Адабиёт ва санъат, 1988. – Б. 6-208.
Малла савдогар /Айтувчи: Жўра Эшмирза ўғли. Ёзувчи: Мансур Афзалов. Нашрга тайёрловчилар: Т. Мирзаев, З. Ҳусаинова. //Малла савдогар. Ўзбек халқ ижоди. Кўп томлик. – Тошкент: Адабиёт ва санъат, 1988. – Б. 296-377.
Халқ оғзаки ижоди. Гулнор пари /Достон. “Гўрўғли” достонлари туркумидан. – Тошкент: Олтин қалам, 2023. -320 бет.
Абдусаттор Жуманазар. Вахшувор. - Тошкент: Akademnashr, 2015. -256 б.
Туроб Мақсуд. Ҳазрат Башир тарихи. – Тошкент: “Шарафнома” фонди, 1994. -135 б.
Дала тадқиқоти. Бозорхол Эрниёзова билан суҳбат. Бойсун тумани, 2026 йил.
Дала тадқиқоти. Жамила момо билан суҳбат. Қумқўрғон тумани, 2026 йил.
Downloads
Nashr qilingan
Son
Boʻlim
Litsenziya
Copyright (c) 2026 Mualliflar
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.
