Shimoli-g‘arbiy Toxaristonning V-VII asrlar me’morchiligi: qadimgi Surxon vohasi arxeologik manbalari va diniy-mifologik tasvirlar asosida
Annotatsiya
Maqolada V-VII asrlarda Shimoli-G‘arbiy Toxariston, xususan, Qadimgi Surxon vohasida shakllangan me’moriy muhit arxeologik yodgorliklar, me’moriy-qurilish qoldiqlari, devoriy rangtasvirlar, haykaltaroshlik va diniy-mifologik tasvirlar asosida tahlil qilinadi. Tadqiqotning asosiy ob’ekti sifatida Balaliktepa, Tavka-qo‘rg‘on, Zartepa hamda Qadimgi Termizdagi buddaviy majmualar materiallari qaraladi. Balaliktepa devoriy rangtasvirlari shahar va qishloq saroy-qarorgohlari me’morchiligida hashamatli qabul xonalari, supalar, ichki kompozitsion tuzilish va marosimiy makonlarning rivojlanganligini ko‘rsatadi. Tavka-qo‘rg‘on materiallari esa mudofaa, ma’muriy-bojxona va vakillik funksiyalari uyg‘unlashgan qal’a me’morchiligini namoyon etadi. Zartepa arxeologik materiallari orqali buddaviy, mahalliy eroniy va hind diniy-badiiy an’analarining o‘zaro ta’siri kuzatiladi. Tadqiqotda diniy va mifologik syujetlar me’moriy muhitdan alohida emas, balki uning funksional, estetik va g‘oyaviy tarkibiy qismi sifatida talqin qilinadi. Natijada V-VII asrlar Surxon vohasi me’morchiligi mahalliy Baqtriya-Toxariston an’analari, kushon davri merosi, eftaliylar davri madaniyati va hind-buddaviy badiiy ta’sirlar sintezi asosida rivojlangani asoslanadi.
Kalit soʻzlar:
Foydalanilgan adabiyotlar
Litvinsky, B. A. “Kafir Kala.” Encyclopaedia Iranica. - Kafir Kala arxitekturasi, qal’a, shaharsozlik va buddaviy majmua bo‘yicha muhim manba.
Litvinsky, B. A., & Solov’ev, V. S. (1990). The Architecture and Art of Kafyr Kala (Early Medieval Tokharistan). Bulletin of the Asia Institute, 4, 61-75.
Dani, A. H., & Litvinsky, B. A. (Eds.). (1996). History of Civilizations of Central Asia, Vol. III: The Crossroads of Civilizations: A.D. 250 to 750. UNESCO.
Azarpay, G., Belenitsky, A. M., Marshak, B. I., & Dresden, M. J. (1981). Sogdian Painting: The Pictorial Epic in Oriental Art. University of California Press. Balaliktepa devoriy rangtasvirlarining kompozitsiyasi va uslubi bo‘yicha muhim tadqiqot.
Soloviev, V. (2002). “Wall Painting at Tavka.” San’at. Tavka rangtasvirlari, arxitekturasi va sanalash masalalari bo‘yicha.
Rakhmanov, Sh. A. (2017). “Wall Paintings from Tavka, Uzbekistan.” Journal of Inner Asian Art and Archaeology, 7, 31-54.
Pidaev, Sh. R., & Reutova, M. A. (2008). Jivopis Zartepe. Tashkent: Fan. Zartepa devoriy rangtasvirlari bo‘yicha asosiy maxsus manbalardan biri.
Azizov, D. N. (2024). “Analysis and Reconstruction of Wall Painting in the Buddhist Temple of the City of Zar Tepe.” Mongolica, XXVII(2), 20-23.
Angás, J., Uribe Agudo, P., Martínez Ferreras, V., Iranzo, C., et al. (2026). “From Satellite to Ground: An Integrated Multiscale and Multitemporal Remote-Sensing Workflow for Archaeological Prospection at Zar Tepe (1st–5th Centuries AD) in Surkhandarya, Uzbekistan.” Remote Sensing, 18(13), 2089. DOI: 10.3390/rs18132089.
Markov, N. (2022). “A New Attempt at Interpreting the Scene ‘Woman Carried Away by an Eagle’.” Archaeologia Bulgarica. Zartepadagi Garudaga oid syujetni talqin qilish uchun.
Iranica. “Archaeology V. Pre-Islamic Central Asia.” Baqtriya-Toxaristondagi V-VIII asrlar arxitekturasi va madaniy transformatsiyasi bo‘yicha.
UNESCO World Heritage Centre. Ancient Termiz. Qadimgi Termiz arxeologik landshafti va uning xalqaro meros nuqtai nazaridan ahamiyati bo‘yicha.
Downloads
Nashr qilingan
Son
Boʻlim
Litsenziya
Copyright (c) 2026 Mualliflar
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.
