4-shoʻba. Markaziy Osiyo qadimgi mifologiyasiga oid qiyosiy tadqiqotlar

Oks sivilizatsiyasi antropomorf haykalchalarining diniy-mifologik talqini

2026: Termiz, 2026-yil 25–26-sentabr 224-230

DOI: 10.5281/zenodo.22824739 2026-09-25 4-shoʻba. Markaziy Osiyo qadimgi mifologiyasiga oid qiyosiy tadqiqotlar CC BY 4.0 Open Access

Mualliflar

  • Ulugʻbek Shaydullayev Termiz davlat universiteti (Termiz, Oʻzbekiston), tayanch doktorant

Annotatsiya

Mazkur maqolada Oks sivilizatsiyasi (BMAK) antropomorf haykalchalarining diniy – mifologik mazmuni arxeologik, ikonografik va qiyosiy-tarixiy yondashuvlar asosida tahlil qilinadi. Tadqiqotning asosiy manbalarini Gonurtepa nekropolidan aniqlangan antropomorf haykalchalar, Italiya-Turkmaniston arxeologik ekspeditsiyasi tomonidan 1990-2015 yillarda topilgan 52 ta terrakota haykalchalar, Oks Sivilizatsiyasi yodgorliklari bilan bog’liq Metropoliten hamda Luvr muzeylarida saqlanayotgan “Chandiq yuz” tipidagi antropomorf tasvirlari, shuningdek, Shimoliy Baqtriyadagi Bo’ston VI nekropolining terrakota haykalchalari tashkil etadi. Tadqiqotda haykalchalarning qiyofasi, yuz ifodasi, bosh kiyimi, tana proporsiyalari hamda ayrim hollarda yuzdagi o’ziga xos belgilar ularning ehtimoliy diniy-funksional vazifalarini aniqlash imkonini beradi. Tadqiqot natijasida Oks sivilizatsiyasi antropomorf haykalchalari yagona diniy tizimning bevosita “iloh” tasvirlari sifatida emas, balki ajdodlar, marosim ishtirokchilari, himoyachi yoki vositachi obrazlar hamda kosmologik tasavvurlarni ifodalovchi ko’p funksiyali ramziy vositalar sifatida qaraladi.

Kalit soʻzlar:

Foydalanilgan adabiyotlar

Аcкаров А.А. Сапаллитепа. Ташкент: Фан, 1973. С.114.

Аванесова Н.А. Бустон VI – некрополь огнепоклонников доурбанистической Бактрии. Самарканд: изд. Международный институт центральноазиатских исследований (МИЦАИ), 2013a. 640 с.

Аванесова Н.А. Погребальные обряд некрополя Бустон VI как отражение межкультурных взаимодействий // Культурный трансфер на перекрестках Центральной Азии: до, во время и после Великого Шелкового пути. Самарканд: МИЦАИ, 2013b. c.27-34.

Аванесова Н.А. Ритуальная ингумация некрополя Бустон VI // Зарафшон водийси археологияси масалалари. Самарканд: СамГУ. С.92-104.

Аванесова Н.А., Каспаров А.Р. Практика вторичного захоронения некрополя Бустон VII // Вестник Международного Института центральноазиатских исследований (МИЦАИ). Вып. 21. Самарканд: МИЦАИ, 2015. С. 27–54.

Геродот. История в девяти книгах / пер. и примеч. Г. А. Стратановского; под общей ред. С. Л. Утченко; ред. перевода Н. А. Мещерский. Л.: Наука, 1972. 600 с

Массон В.М., Сарианиди В.И. Среднеазиатская терракота эпохи бронзы // Опыт классификации и интерпретации. Москва: Наука, 1973. 256 с.

Avanesova N.A. Buston VI – the Necropolis of Fire – Workshippers of Pre-urban Bactria. Samarkand: IICAS, 2016. 634 p.

Carter R.A. Defining the Late Bronze Age in Southeast Arabia: Ceramic Evolution and Settlement during the Second Millennium BC. PhD dissertation. London: Institute of Archaeology. University College London, 1997. P.326.

Deng Chen. A discussion on the stone composite figurines in BMAC/GKC and its influence // Journal of Archaeological studies, 2024. P.183-201.

Forni Luca. Bronze Age Terracotta Anthropomorphic and Zoomorphic Figurines from the Murghab Region (Turkmenistan): New Evidence and Interpretations // OCNUS. Quaderni della Scuola di Specializzazione in Beni Archaeologici, 25. Bologna: Ante Quem, 2017. P.9-19.

Gimbutas M., Marler J. The civilization of the goddess: the world of old Europe. Harper, SanFrancisco, 1991. 529 p.

Hiebert F.T., Kurbansakhatov K.A. Central Asian village at the dawn of civilization: Excavations at Anau, Turkmenistan. UPenn Museum of Archaeology, 2003. 238 p.

Ionesov V.I. Ritual Process and Symbolic Transformation in Cultural Landscapes of Proto-Urban Bactria // Asian Studies, 2021. Vol.9 (25). No.1. p.347-359.

Jambon Albert. Monstrous Figurines of BMAC and the Dragon Myth: From a Meteoritic Headband to RigVeda Mythology // Heritage 2025, 8,539. P.1-16.

Kasparov Armen. The purpose of the clay craftsmanship items of the sapalli culture // Bulletin of the International Institute for Central Asian studies. 33. Samarkand, 2022. P. 67-74.

Lubotsky A. The Indo – Iranian Substratum. In Early Contacts Between Uralic and Indo – European: Linguistic and Archaeological Considerations, Proceedings of the International Symposium, Helsinki, Finland, 2001. P.301-317.

Masson V.M. Altyn – Depe. Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 1988. P.84-89.

Pinault G.J. Contacts religieux et culturels des Indo-Iraniens aves la Civilisation de I’Oxus // Comptes Rendus de l’Academie des Inscriptions et belles-Lettres, Persee. Lyon, France, 2005. P.213-257.

Pizzeghello A., Vidale M., Salemi G., Tine V., Di Pilato S. De-constructing Terracotta Female Figurines: a Chalcolithic case-study // Interdisciplina Archaeologica 6, 2015. P.7-17.

Rossi Osmida G. la citadella delle statuette 1. Venezia: Centro Studi Ligabue, 2007. 352 p.

Watkins C. How to skill a Dragon in Indo-European // Studies in Memory of Warren Cowgill (1929-1985). Berlin, Germany, 1987. P.270-299.

Watkins C. How to skill a Dragon: Aspect of Indo-European Poetics. New York, USA: Oxford University Press, 1995.

Winkelmann S. Trading Religious from Bronze Age Iran to Bactria // Religious and Cross-Cultural Exchange between East and West. Leiden-Boston: Brill, 2014. P.199-232.

Downloads

Nashr qilingan

2026-09-25

Son

Boʻlim

4-shoʻba. Markaziy Osiyo qadimgi mifologiyasiga oid qiyosiy tadqiqotlar
Innovative Academy RSC
Article metrics Views and PDF downloads
0 Views
0 Downloads